~/vakalar

Hiçbir şey yanlış görünmüyordu. İlerleme kaydediliyor, XP artıyor, seviyeler ilerliyordu. Sonra gövdesinde `{"xp": 999999}` olan tek bir `curl` komutu keyfî bir seviye verdi; ikinci açık ise daha sessiz olduğu için daha kötüydü: örnek çözümü okumanın cezası, tarayıcının gönül rızasıyla gönderdiği bir bayraktı, yani dürüst istemci onu ödüyor, değiştirilmiş olan hiç göndermiyordu.

"Bu uca yalnızca kendi arayüzümüz istek atıyor." Biri ağ sekmesini açana kadar doğru; ve bu bir güvenlik özelliği değil, dünkü trafiğin bir tarifi.

API, istemciden **olayı** değil **sonucu** kabul ediyordu. Tarayıcı "bu dersi bitirdim, N puan ediyordu ve bu arada çözümü kullanmadım" diyordu: üç iddia, üçü de güvenilmiş. İkisi, istemcinin kendi performansını raporlamasıydı; bu, bir sunucunun asla kabul edemeyeceği ifade kategorisidir.

• İstek gövdelerini oku ve alan alan sor: bu, istemcinin **bildiği** bir şey mi, yoksa **iddia ettiği** bir şey mi? Bir id bilgidir. Bir puan iddiadır.
• Kendi ucuna, başkası yapmadan önce `curl` ile saldır. Bir dakika sürer ve arayüzün varsayımlarını paylaşmayan tek testtir.
• Özellikle cezaları ve sınırları ara. Eksik bir ödül hemen fark edilir; eksik bir ceza kimse tarafından fark edilmez, hayatta kalmasının sebebi de budur.

• İstemci yalnızca olayı bildirsin, başka bir şey değil. Burada gövde yalnızca ders id'sine indi: sunucu o dersin ne ettiğini kendi müfredatından okuyor ve istekteki herhangi bir `xp` alanı yok sayılıyor.
• Cezayı sunucu tarafında bir olguya çevir. Örnek çözümü istemek artık bir satır yazıyor ve ödül o satırdan hesaplanıyor, yani bundan bahsetmemek hiçbir şeyi değiştirmiyor.

Hiç belirti yok. Bilinçli bir çalışma, quiz cevaplarını ve örnek çözümleri sayfa yükünden çıkarmıştı ve bir test, yükte hiçbir cevap anahtarı bulunamadığını iddia ediyordu. Test geçiyordu. Takım haftalarca yeşildi.

Bulunacak bir şey yok: testler kapsıyor. Tuzak tam da bu: yeşil bir takım, **yazdığın** kural hakkında kanıttır; **kastettiğin** kural hakkında hiçbir şey söylemez.

Bir alan bilerek yükte bırakılmıştı ve gerekçesi de yazılıydı: ipucu "kodu vermez, fikri işaret eder" ve gidiş-dönüş maliyeti insanların ipucu almayı bırakmasına yol açar. Muhakeme sağlamdı ve öncül hiç kontrol edilmedi. Sonradan ölçüldüğünde: 118 ipucunun 88'i kod içeriyordu ve **15'i referans çözümün yazılı hâliydi.** Uğruna savunulan istisna, cevabı yayınlıyordu.

• Kendi kurallarındaki istisnaları bul ve her öncülü ayrı ayrı kontrol et. Bir yorumun "bu sorun değil çünkü…" dediği her yerde, o **çünkü** test edilmemiş bir iddiadır.
• Niyeti değil içeriği ölç. 118 ipucunun kaçının gerçekten kod içerdiğini saymak tek bir betik sürdü ve muhakemenin çözemediği bir tartışmayı bitirdi.
• Göndermeyi düşündüğünü değil, istemciye gerçekten ulaşanı oku. Sayfayı çek ve yalnızca cevapta geçen bir metni ara.

• Testi, gerçekten önemsediğin şeyi iddia edecek şekilde yaz. Kural "ipucu da yükte bulunamaz" hâline geldi ve biri onu geri koyduğu gün yüksek sesle kırılıyor.
• Bir istisna yazdığında, onun artık doğru olmadığını nasıl anlayacağını da yaz, ve sonra bunu düzenli olarak gerçekten kontrol et.

Türkiye'de akşam geç saatte çalışan öğrenciler günlük serilerini kaybediyor ya da serinin ilerlemediğini görüyordu. UTC'de olan kimse tekrar üretemedi ve seri kodunun testi geçiyordu.

Seri aritmetiğinde bir kayma: mantığın çetrefilli göründüğü yer orası olduğu için herkes önce oraya bakıyor. Aritmetik doğruydu. Onu bir kez daha, daha dikkatli okumak bir öğleden sonra daha yerdi.

`todayStr()` bugünün tarihini UTC'ye göre hesaplıyordu. Türkiye UTC+3, yani yerel saatle 00:00-03:00 arasında sunucu hâlâ dünü yaşıyordu. 00:30'da bir dersi bitiren öğrenci bir önceki güne yazılıyordu: seri ya ilerlemiyor ya da ilerlememesi gereken bir günü sayıyordu.

• Ürünündeki her tarih için şunu sor: bu kimin günü? Tarih evren hakkında bir olgu değil, bir yer hakkında bir olgudur. Kodun hiçbir yerde bir saat dilimi adlandırmıyorsa, sessizce sunucununkini seçmiş demektir.
• Okuyarak değil, yer değiştirerek tekrar üret. Makinenin saatini etkilenen aralığa al (ya da daha iyisi, saat dilimini parametre olarak geçir ki testi yapabilsin) ve akışı yeniden çalıştır.
• Bir hatayı yalnızca tek bir ülkedeki kullanıcılar bildiriyorsa sınırdan şüphelen. Saat dilimi, para birimi, ondalık ayracı ve karakter kümesi bu imzayı taşır.

• Kullanıcının saat dilimini sakla ve günün hangi gün olduğuna karar veren her fonksiyona geçir. Burada bir `time_zone` kolonu oldu, her tamamlamada tarayıcıdan tazeleniyor; böylece seyahat eden bir öğrenci bir sonraki dersten itibaren doğru sınırı alıyor.
• Regresyon testini kendi saat diliminde değil, kırılan saat diliminde yaz. Bunun yayına çıkmasını sağlayan şey, UTC'de geçen bir testti.

Bir öğrenci çıkışı olmayan bir döngü yazdı ve tarayıcı sekmesi dondu: kalıcı olarak. Hata yok, yığın izi yok, durdurmanın bir yolu yok. Tek çare sekmeyi zorla kapatmaktı, o da yazdığı her şeyi götürüyordu.

Bir performans sorunu: yorumlayıcı yavaş, makine eski, biraz bekle. Asla bitmiyor çünkü beklenecek bir şey yok, ama "biraz daha bekle" inanmaya devam etmesi çok kolay bir şey.

Python çalışma ortamı tarayıcının ana iş parçacığında çalışıyordu: sayfayı çizen ve tıklamaları işleyen iş parçacığının aynısı. Oradaki sonsuz bir döngü sayfayı yavaşlatmaz; sayfanın var olmasını durdurur. Zaman aşımı yoktu ve kesmenin bir yolu yoktu, çünkü meşgul bir ana iş parçacığı, kendisini kesecek kodu çalıştıramaz.

• Güvenilmeyen kodun nerede çalıştığını sor. "Güvenilmeyen" kötü niyetli demek değil: yeni başlayanın ilk `while` döngüsü tam da önemli olan anlamda güvenilmezdir: bitip bitmeyeceğini öngöremezsin.
• Sayfa yavaşlamak yerine tıklamalara cevap vermeyi bırakıyorsa ana iş parçacığını kilitliyorsundur. Yavaş bir sayfa yine de yeniden çizilir; kilitli olan çizilmez.

• Yazmadığın her şeyi sonlandırabileceğin bir yerde çalıştır: bir worker, bir alt süreç, bir konteyner. Buradaki çözüm, sayfanın doğrudan öldürebildiği bir Web Worker oldu.
• Ona bir süre sınırı koy. Burada on saniye; sonrasında worker sonlandırılıyor ve öğrenciye kodunun çok uzun sürdüğü, bunun genelde bitmeyen bir döngü demek olduğu söyleniyor: yalan söyleyen bir dönen çark yerine öğreten bir mesaj.

`tsc`, kimsenin yazmadığı dosyalarda, üretilmiş bir dizinin içinde `Duplicate identifier` hatalarıyla kırılmaya başladı. Dizini silmek düzeltti. Günler sonra geri geldi. Başka bir sefer dev sunucu tamamen çöktü: sayfa döngüye girip yeniden yüklenirken `Next.js package not found` diye yüz yirmi kez panikledi.

Bozuk bir derleme önbelleği ya da hatalı bir bağımlılık kurulumu. İkisi de makul, ikisi de olağan cevap; üstelik önbelleği silmek işe yarıyor **gibi** göründü: gerçek deseni görmenin üç tekrar sürmesinin sebebi tam olarak buydu.

Proje, bir bulut sürücünün senkronize ettiği bir klasörün altındaydı. Senkronizasyon bir değişikliği çözemediğinde, orijinalin yanına `dosya 2.ts` adında ikinci bir kopya bırakıyordu. Üretilmiş tip dizininin içinde bu kopyalar her üretilmiş tanımı ikizliyordu, yani derleyici her tanımlayıcıyı iki kez görüyordu. Aynı mekanizma SQLite yazma-öncesi günlüğünün de kopyalarını üretti, ve bir keresinde bir kaynak dosyanın çakışma kopyası **git'e commit'lendi**: yeniden yazılmadan önceki bir modülün bayat ikizi.

• Bir hata senin yazmadığın bir dosyayı adlandırıyorsa, dosyayı okumak yerine dizini listele. `find . -name "* [0-9].*" -not -path "./node_modules/*"` çakışma kopyalarını adlandırma kalıbından bulur.
• Proje klasörüne başka ne yazıyor, onu sor. Bir editör, bir yedekleme aracı, bir bulut sürücü ve bir antivirüs tarayıcısı: hepsi yazma izni olan ve senin araç zincirinin parçası saymadığın süreçler.
• "Önbelleği silince düzeldi"yi çözüm değil, belirti say. Önbelleğin neden bozulduğunu söyleyemiyorsan, yine bozulacak.

• Kodu senkronize klasörlerin dışında tut. Asıl çözüm bu ve tek bir `mv`: bu maddenin geri kalanı, o taşımanın ertelenmiş olmasından ibaret.
• Çakışma kopyası kalıbını `.gitignore`'a ekle ki bir ikiz asla commit'lenemesin. Dar bir kalıbın sahte bir güven verdiğine dikkat: burada `* 2.*` yok sayılıyordu ve 4 ile 5 numaralı kopyalar önünden geçip gitti.

Bir tablo yeniden adlandırıldı. Şema güncellemesini yerelde çalıştırmak bir yığın izi bastı ve durdu. Hiçbir şey uygulanmadı, hiçbir şey bozulmadı ve aynı komut bir hatta zaman aşımına uğrayana kadar takılı kalırdı.

Migration aracı bozuk ya da şema geçersiz. İkisi de doğru değildi: araç tam da tasarlandığı gibi çalışıyordu ve şema sorunsuzdu.

Yeniden adlandırma, bir şema karşılaştırıcısı için belirsizdir: "bu tablo yeniden adlandırıldı" ile "bu tablo silindi ve başka bir tane oluşturuldu" arasını ayırt edemez. O yüzden hangisi olduğunu sordu: bir hatta var olmayan bir terminali bekleyen, etkileşimli bir soru.

• Yığın izinde hatayı değil, davranışı adlandıran kelimeyi ara. Burada çerçeve bir soru fonksiyonuydu; bu, aracın çöktüğünü değil, cevap beklediğini söyler.
• Komutu hattının çalıştıracağı gibi çalıştır: terminal yok, girdi yok. Durup bekleyen ne varsa, bir yayında gece üçte değil, hemen ortaya çıkar.

• Bir şema değişikliğinin hatta canlı bir fark olarak ulaşmasına izin verme. Migration dosyasını üret, oku, commit'le ve hattın o dosyayı uygulamasını sağla: belirsizliği o zaman bir insan, bir kez, incelenebilir bir çıktıda çözer.
• Bir şey çalıştırmadan önce, yeniden adlandırmanın mevcut satırlara ne yaptığını yüksek sesle söyle. Burada tablo boştu, yani silmek bedavaydı: bu, varsaymak yerine kontrol edilmeye değer bir olgu.

Bir tazelik kontrolü, Türkçe içerikteki 295 linkin tarih damgasının eksik olduğunu, İngilizce linklerin ise tamam olduğunu bildirdi. Aynı süreçle, aynı anda, iki dilde yazılmış bir içerikte tek bir dil boyunca temiz bir ayrım.

Türkçe içerik daha özensiz yazılmış. Bariz okuma bu, hafifçe makul ve buna göre davranmak, hiç yanlış olmamış 295 satırı düzenlemek demek.

Kontrol hatalıydı. İngilizce tarihleri `(added 2026-08)`, Türkçe ise `(eklenme: 2026-08)` biçiminde yazıyordu: iki nokta üst üste ile. Aranan kalıp iki noktayı kabul etmiyordu, dolayısıyla Türkçede hiçbir şeyle, İngilizcede her şeyle eşleşti. Aynı çalıştırma ayrıca iki dosyayı "uyarısız fiyat veriyor" diye işaretledi; biri fiyatların "milyon token başına" olduğunu söylüyor ve hiçbir rakam vermiyor, diğeri ise bir token **sayısından** bahsediyordu.

• Bir kontrol inanılması güç sayıda hata bildiriyorsa, içerikten önce kontrolden şüphelen. Tam olarak tek bir dile ya da tek bir dizine düşen bir hata oranı, genelde senin kalıbın hakkında bir olgudur.
• Bildirilen hatalardan üçünü elle aç ve oku. Sana doğru görünüyorlarsa doğrudurlar; yanlış olan senin kontrolündür.
• Bir kontrolün hata bildirmesine güvenmeden önce, gerçek bir hatayı yakaladığını doğrula. Kasten bir ihlal ekle, kırıldığını gör, sonra geri al.

• Testlerini test et. Hiç kimsenin kırıldığını görmediği bir kontrol, çalıştığını kimsenin bilmediği bir kontroldür, ve sonsuza dek mutlu mesut sıfır sorun bildirir.
• Taramadığın noktalamayı kurala yazma. İngilizce düzyazıya göre yazılmış bir kural noktalı virgülü yasakladı; Türkçe onu olağan biçimde kullanır ve kural dürüst metni görür görmez düşürdü.